İslam Düşüncesinde Din Felsefeleri Özet, Analiz, Not


KİTAP NO:    183

İSMİ:             İSLAM DÜŞÜNCESİNDE DİN FELSEFELERİ

YAZARIN ADI: DOÇ. DR. NECİP TAYLAN 

TARİH, YER    : İSTANBUL 1994

OKUNDUĞU TARİH: 11/09/2004

YAYINEVİ: MARMARA ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ VAKFI YAYINLARI NO 80.

 

KONU:

Din felsefeleri yahudilikle başlamıştır. Hristiyanlıkta direk din ile muhattap olup bir felsefe yapmak mümkün değildi. Kilise ile bir teoloji oluştu. Akıl ve inanç meselelerinde teolojiler çıktı. ( MS 3 ) de Klemens ( İskenderiyeli) ve Origenes teoloji sentezlerinin temeli olan Eflatun felsefesine dayandılar. ( Eski filozofları bilgeler gibi görüyor, bunlar isa ile vücut bumuşlardı.)

Daha sonra neo-platonizm’e dayanan ( 3p yazarları) Skolastik teoloji ortaya çıktı. Jean Scot Erigen a .

Kutsal kitap ile akıl arasında kesin bir ayrım varı savunuyordu.

11. yy. Anselmus ( 1109) iman konusunda “ Anlayabilmek için inanıyoru” ilkesini benimsedi. Doğma ile akıl arasında uzlaştırma yapmaya çalışanlar ortaya çıktı ( 1280 lerde)

Martin Luther’de “ Yalnız kitap, yalnız lütuf, yalnızca iman” ile, protestanlığın teolojik programını belirlemiş oldu. Jean Calvin ( 1564) Kalvenizmin kaderci döktrinini oluşturdu.)

17. yy. bilimselliğin artması, aklın gelişmesi şle ayrı bir din felsefesi sorunu doğdu. ( Descartes ( 1650)

–         İslamda ise Kelam ilmi ve din felsefesi var.

–         Mütekellim felasife

Metot sanki. Burhani akıl yürütme. Cedel tartışma sanatı.

İbn-i Haldun’a göre–} kelam; akli delillere dayanarak imana ait akideleri savunmayı itikat konularında selef tarafından ve ehl-i sünnetçe tutulan yoldan sapan bida’at ehlini reddetmeyi içeren bir ilimdir.  Güzel söz

 

Felsefe ise genel olarak dini ele alır.

İslam coğrafi olarak geleneksel felsefe ile yoğurulmuş kültürlerden uzak bölgelerde zuhur etti. Kendi iç dinamiklarından bir felsefe doğmadı, felsefe ile karşılaşana kadar. Bu dönem inancın durumunu belirlemek bakımından özel bir terimle selef akidesi diye ifade edilir ve felsefi spekülasyonlara ihtiyaç duyulmayan bir anlayışı ifade ederken daha sonraki zamanlada da daima ideal kabul edilen ve felsefeye karşı çıkan görüşlerin hareket noktası olacaktır.

–         kelamcılar önce iman eder, sonra tenkitlere bidatlara akıl yolu ile çözümler arar. Felsefeciler ise ana inacıda sorgular sorular sorar.

–         Gazzali mantiki metodun zararsız olduğunu söylemiş ama bu yolu benimseyen felsefecileride  ağır bir şekilde eleştirmiştir. ( İbn-i Sina Farabi)

–         Çift gerçeklik problemine değiniyor İbn-i Rüşd. Çifti inkar edenler Kindi den beri, Kindi den beri ifade edilişin farklı olduğunu iddia ederler.

–         Muhkem ve Müteşabih şekide Kuran bütünlüğü 2’ye ayrılıyor.

–         Akıl var Kuran da, bunlar motive etmiş felsefecileri–= Dini otorite yok.

–         Kindi 248

 

Kelamcı, filozof. Kelam ilmiyle meşgul ama felsefesinde kullanılması gerektiğine inanıyor. Akıl yolu ile de Tanrı’nın bulunacağını iddia ediyor. Peygamberlere ilim istemisz geliyor. Oysa akıllı insanların çalışarak ve düşünerek gerçek Allah bilgisne ulaşabileceğine inanıyor. Aristo’dan etkilenmiş. Kitaplar, çok ulaşmamış. Felsefeyi korumuş ve köprü yapmaya çalışmış, eski alimlere önem vermiş.

Eklektik-} Seçmecilik.

Felsefe ile din arasında ahenk kurmaya çalışmış.

 

Dehr–} İlk yaratılıştan sonuna kadar ( alemin) geçen süre

Ravendi ( 298-301) Bağdat. Zındıkmış. ( Allah’ı kabul etmiyor) İlhad düşüncesi var. ( Manicikle ilgili-} Allah’ı inkar ediyor nuru ve zulmü inkar etmiyor)

Önce Mu’telizi sonra mülhid, zındık ve ateist olur

Mülhiddir.

–         Alem ezeli diyor, ilahi hikmeti reddetmiş. ( Hastaları falan)

–         Kur’anda çelişki var demiş.

–         Sahabeye saldırmış.

(Brahmanizm peygamberleri inkar ediyor, akıl ile bulunur diyor.) ( Ateist materyalist )

Yahudilerden para almış diyorlar.

— Diğer dinlerde Tanrı inkar edilirken, genelde İslam da ise peygamber vahiy falan inkar ediliyor.

 

Razi ( 2517 865)—5 prensibi var.

Aklı ön plana alıyor. Nübüvveti peygamberliği inkar ediyor. Diğer dinleride inkar ediyor.? Aklı yüceleştiriyor. Allah insanlara ilham ediyor ve onlarda inanıyor diyor.

 

İhvan-I Safa. ( Temiz kardeşler) Şii, İsmaili. Merkezleri Basra. M.X. H IV

Eklektik

Gizli amnat

 

  1. Tabi ilimler
  2. Tevrat, İncil, Kuran
  3. Tabiat kitapları
  4. Temiz insanlara ilhamla inen kitaplar.

 Felsefe ilimleri sevmek, insanın gücü ölçüsünde hakikatı kavraması.

Kendini Tanrı’ya benzetmeye çalışma.

“ nefsini bilen Rabbini bilir”

  1. Dinin zahiriyle yetinenler.
  2. Orta tabaka —} Din ilimlerinde ilerlemiş olanlar
  3. Havas –} Peygamberi tasdik edip ilim ve amele sahip olan az sayıda insan.

 

( Ma’rifetu’l-lah) Tanrı ve sıfatlarıyla ilgili bilgi en üstün bilgi kabul eder.

Akıl ne kadar ilerlesede Tanrı’yı tam kavrayamaz.

 

Farabi 258/ 870 ( Türk )

İlk filozof demek daha doğru ( Kindi)

Farabi’nin Tanrı tanımı.

Mutlak ve müteal–} Aşkın

 

Allah’ın varlığını akli olarak sistemleştirmiştir.

 

Ontolojik delil–} St. Anselmus’a ( 1033-1109) bağlanır.

  1. Bir şeyin düşünce halinde ki varlığına ait olan herşey, o şeyin gerçek varlığına aittir. Bu zorunlu olarak Tanrı’nın varlığını ispatlar.
  2.  Her bakımdan daha az yetkin olan, kendinden daha çok yetkin olanın varlığını hatırlatır. Daha az- daha çok mükemmellikler zinciri bize en mükemmel yetkin’in zorunlu olarak var olduğunu kabul ettirir.

En yetkin ( Ekmel) varlık da Tanrı’dır.

  1. Hareket delili.

Tüm hareketler, bir hareketten doğar ve sonunda bir başlatıcı vardır.

  1. İmkan delili.
  2. Fail sebep delili.

Platon ve aristo da bir ilk varlığa işaret eder.

 

Vacibu’l-vücud bizatihidir. ( barlığı zatıyla zorunludur.)

O yalnızca birdir, tekdir.

Vacip: Varlığı zorunlu olan şey. Vacib ( Zorunlu), zorunsuz( mümkün) ilk varlık.

            Nerede, ne zaman sorulamaz. ( Hayy) diridir, kadirdir. Onda çokluk kesret yoktur.

            Mutlak ve müteal( aşkındır) Tanrı.

A priori bir tarzda kavranmalı.

—} Tanrı’nın briliği konusunda kelam ekolü ve felasife arasında problem yok. Sıfatlar konusunda var. Mu’tezile ve felasife ve Ehl-i Sünnet kelamcılar arasında var.

            Tanrı’nın bilinmesi akılla kıyasla bulunur diyor.

  • Filozofun metafizik determinizmi var. ( Onun varlığının gayesi, diğer şeyleri varlığa getirmek değildir. Alem onun sınırsız cömertliğinden doğmuştur. Farabi’inin Feyz ve Sudür nazariyesidir ve burada İslam felsefesinde birçok tartışmayı beraberinde getiren Akıllar Teorisi yer alır. Gökler ve yeryüzü olmak üzere 2 alemin izahın verir, hareket, değişme ve oluşu açıklar. Astronomi ve fiziğin esasıdır. Yine Bir ve çokluk ( kesret) meselesini çözer ve değişmeyen ve değişeni mukayese eder. İlk varlık düşünür ve ondan ikinci bir bir meydana gelir. Sonra öbürü falan, kemal gitgide azalır ve en altta şer olur.

 

Nübüvveti tartışırken, felsefe ve dini uzlaştırmaya çalışıyormuş, ve dini göz önüne alıyormuş.

Mead Problemi ( Eskatoloji) Nereden ve niçin geldik.

Mead—}Dönülen yer.

Mead kelama göre vahiy yolu ile çözülür, Farabi akıl ile çözüm arıyor. Farabi ruhları 3’e arıyor. 2 si iyiler ve kötüler ölümsüz oluyor. Cahillerse hayvanlar gibi yok oluyor.

            Felsefe tüm bilimlerin kaynağıdır. Felsefe ve hikmeti aynı anlamda kullanırlarmış. Felsefe ile hayra ulaşmaya çalışıyor.

            Farabiye göre tüm felsefecilerin amacı tektir. Eflatun ve Aristoyu birleştirmeye çalışıyor.  Ona göre felsefe önce Kirdanilerde, sonra Mısır’da , Yunan’da, Süryanilerde ve nihayet Araplarda ortaya çıkmıştır.

Vahiyi, aklın üstünde tutuyor.

Tümdengelimdir metodu.

Tabiat felsefesi yanında mantığın kelam ilminde yer almasını sağlamıştır. Felsefi terimler kullanmıştır.

İbni Sina ( 370/980 – 428/ 1037)

            Skolastik ekolde İbn Rüşd Aristo’nun tarihi, İbni Sina da İslam felsefesinde Farabi’nin maheretli şerihidir.

Varlık felsefecisidir. ( Ben bilinci temeli ( nefs’e göre temellendiriyor.)) Descartes gibi 1650

            Şuurunu şuurunda olmak. Varlık ve bilme ayrılamaz. Varlık filozofu denir.

            Birden ancak Bir çıkar. Monist birci bir alem anlayışı.

            Tanrı’ya zorunluluğa sevkedeceği yani ihtiyar, hürriyet ve irade sıfatlarını dışta bırakacağını, Allah’ı iradesi doğrultusunda yaratıp-yaratmamaktan hür telakki eden sünni anlayışa uygun düşmeyeceği açıktır.

            Alemde ezelde O’ndan sudur etmesi. Kendisi hareket etmeyen, hareket ettiricide değil diyor.  Mümkün olan güç ( Kuvve ) halinde kaldıkça hareket etmemiş olduğundan zorunlu olarak var ediyor.

Gazali tenkit ediyor. ( Ay-altı alem var, burada kötülük olarak görünen şey, yukarıda iyiliktir. “ bütün varlık alemi, olabilecek en iyi alemdir.”

 

Nübüvvet “ Kutsal akıl” “ Faal akıl”

Avam, havas olayı var felsefecilerde.

İradi ölüm, tabii ölüm.

Eflatun’un “ İradi olarak öl, tabii olarak yaşa” ölümden cahiller korkar İbni Sina.

 

İbn-i Rüşd ( 520/1126-595/1198) Averroes, Kutuba’da doğup Merkeş’de vefat etmiştir. Meşşai felsefeyi belki de en iyi anlayıp, yorumlayan filozoftur.

“ Hak gerçeğe ters düşmez, aksine ona ve süt kardeşidir.”

Hikmet ( felsfe); dinin ( şeriat) arkadaşı ve süt kardeşidir.

Aristo yu iyi anlamış, sistematik.

kesin ( Muhkemat) ve esası ( ümm) dür gizli müteşabihtir.

            Tanrıyı isbat ederken inayet, (dünyamız dahil bütün varlıklar insanın varlığıa uygun olup, gaiyyet her yerde gözlenebilmektedir) ( İnsanlar araştırmalı, kainattan (kosmos)tan Tanrıyı bulmalı. İhtira Delili–} Her var olan yaratıcıyı gerektir. “ Her ihtira, edilenin bir ihtira edeni vardır.

(Mutezileyi, Sufileri, Eş’ariye yi eleştiriyor.)

İslami anlayışlar Meşşai anlayışı yaklaştımaya çalışıyor.

Havas ve avam var, diyor.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s